Η σύγχρονη μετάβαση των νέων από τις τυπικές σπουδές και το θεσμοθετημένο εκπαιδευτικό σύστημα προς την αγορά εργασίας δεν αποτελεί πλέον μια γραμμική, αυτονόητη ή ομαλή διαδικασία. Οι ραγδαίες μεταβολές στην οργάνωση της παραγωγής και η κάμψη των υπηρεσιών του κοινωνικού κράτους έχουν διαμορφώσει ένα περιβάλλον αστάθειας, οδηγώντας στην ανάδυση μιας νέας ευάλωτης κοινωνικής
κατηγορίας ανθρώπων.
Πρόκειται για τους λεγόμενους NEETs (Not in Education, Employment, or Training), δηλαδή τους νέους ηλικίας 15-24 (ή έως 29 ετών κατά τον ΟΟΣΑ) που βρίσκονται εκτός δομών εκπαίδευσης, απασχόλησης ή κατάρτισης. Η εργασιακή αυτή αποχή δεν αποτελεί, τις περισσότερες φορές, μια εκούσια ατομική επιλογή, αλλά αντανακλά τη δομική αδυναμία του συστήματος να ενσωματώσει και να αξιοποιήσει ομαλά το συγκεκριμένο ανθρώπινο κεφάλαιο, ωθώντας το σταδιακά στο κοινωνικό περιθώριο.
Η ακτινογραφία των NEETs στην Ελλάδα: Όταν οι σπουδές δεν αρκούν
Σύμφωνα με τα ευρήματα μελετών, όπως αυτή του Eurofound, η Ευρώπη χωρίζεται σε διαφορετικές ταξινομικές ομάδες (clusters) ως προς τα χαρακτηριστικά των NEETs. Η Ελλάδα τοποθετείται στο δεύτερο «cluster» μαζί με χώρες της Μεσογείου και της Ανατολικής Ευρώπης παρουσιάζοντας ιδιαίτερα υψηλά ποσοστά. Ενδεικτικά, το ποσοστό των NEETs για την ηλικιακή ομάδα 15-24 ετών ανήλθε στο 17,4%, ενώ για τη διευρυμένη ηλικιακή ομάδα 15-29 ετών άγγιξε το 23,2%.
Το ενδιαφέρον, ωστόσο, εστιάζεται στο ιδιαίτερο προφίλ του Έλληνα NEET. Σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες όπου το φαινόμενο ταυτίζεται κυρίως με τη μαθητική διαρροή, στην Ελλάδα η πλειονότητα αυτής της ομάδας διαθέτει ανώτερο δευτεροβάθμιο (απόφοιτοι Λυκείου) ή και τριτοβάθμιο εκπαιδευτικό επίπεδο (απόφοιτοι ΑΕΙ/ΤΕΙ). Παράλληλα, οι νέοι αυτοί συνήθως κατοικούν σε αστικά
κέντρα και δε διαθέτουν σημαντική εργασιακή προϋπηρεσία, γεγονός που καταδεικνύει τις έντονες δυσλειτουργίες κατά τη μετάβαση από το εκπαιδευτικό σύστημα στην ενεργή απασχόληση.
Ο ρόλος της οικογένειας και οι ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις
Μια θεμελιώδης διαφορά της ελληνικής περίπτωσης έγκειται στο προσωπικό δίχτυ ασφαλείας που παρέχει ο θεσμός της οικογένειας. Οι περισσότεροι Έλληνες NEETs συμβιώνουν με τους γονείς τους, οι οποίοι αποτελούν και τη βασική —αν όχι τη μοναδική— πηγή οικονομικής και ψυχολογικής τους υποστήριξης. Αυτή η ισχυρή οικογενειακή συνοχή αποτρέπει εν μέρει τον ακραίο κοινωνικό αποκλεισμό και την πλήρη περιθωριοποίηση που παρατηρείται σε άλλα ευρωπαϊκά κράτη.
Ωστόσο, η προστασία αυτή δεν ακυρώνει τις βαρύτατες ψυχολογικές συνέπειες. Οι έρευνες καταδεικνύουν ότι οι NEETs βιώνουν εντονότατο στρες, άγχος (54,6%) και αίσθημα απελπισίας (31,7%) για το μέλλον τους. Διακατέχονται από βαθιά απαισιοδοξία και απογοήτευση, θεωρώντας το εκπαιδευτικό σύστημα ανεπαρκές, αναξιόπιστο και αποκομμένο από τις πραγματικές ανάγκες της αγοράς εργασίας. Η παρατεταμένη αδράνεια, σε συνδυασμό με την οικονομική αβεβαιότητα, πλήττει την έννοια της «αυτοαποτελεσματικότητάς» τους —δηλαδή την πίστη στις ίδιες τους τις ικανότητες— καθιστώντας τους σταδιακά αποθαρρημένους εργαζόμενους χωρίς κίνητρα για επαγγελματική ανέλιξη.
Αίτια και η αναγκαιότητα άμεσης παρέμβασης
Η ρίζα του φαινομένου στην Ελλάδα εντοπίζεται στη διαρκή οικονομική ύφεση που συρρίκνωσε δραματικά την αγορά εργασίας, αλλά και στην παγιωμένη αδυναμία σύνδεσης των συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης με την απασχόληση. Όταν οι νέοι αισθάνονται ότι οι δεξιότητες που κατέκτησαν απαξιώνονται, η επαγγελματική τους εξέλιξη ανακόπτεται βίαια.
Η αντιμετώπιση αυτού του πολυσύνθετου κοινωνικού φαινομένου δεν μπορεί να αφεθεί στην τύχη της ή στην αυθόρμητη αυτορρύθμιση της αγοράς. Προϋποθέτει κεντρικά σχεδιασμένες πολιτικές (κοινωνικό κράτος) αλλά και μια επιστημονικά ολιστική προσέγγιση με στοχευμένες παρεμβάσεις συμβουλευτικής σταδιοδρομίας που παρέχονται από εξειδικευμένους φορείς, ικανούς να γεφυρώσουν το χάσμα μεταξύ εκπαίδευσης και εργασίας. Η ανάπτυξη δεξιοτήτων διαχείρισης καριέρας και η ασφαλής επανατοποθέτηση στην αγορά εργασίας απαιτούν συστηματική υποστήριξη.
Για μια αναλυτική εικόνα του πώς μεταφράζεται πρακτικά αυτή η υποστήριξη, μπορείτε να ανατρέξετε στα εξειδικευμένα προγράμματα και τις υπηρεσίες της Career In Progress.
