Το άγχος αποτελεί μια φυσιολογική αντίδραση του ανθρώπου σε απαιτητικές καταστάσεις, ιδιαίτερα όταν το αποτέλεσμα θεωρείται σημαντικό. Ωστόσο, όταν το άγχος συνδέεται με την προσδοκία ενός μελλοντικού γεγονότος, όπως οι εξετάσεις, μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τόσο την ψυχολογική κατάσταση όσο και την απόδοση των μαθητών και φοιτητών (Huberty & Thomas, 2009) καθώς τείνει να θεωρείται ως μια δυνητικά απειλητική κατάσταση που οδηγεί σε παράλογο άγχος (αίσθηση καταστροφής).
Το βασικό χαρακτηριστικό του άγχους είναι η ανησυχία, η οποία έχει οριστεί ως «μια γνωστική διαδικασία πρόβλεψης που περιλαμβάνει επαναλαμβανόμενες σκέψεις σχετικά με πιθανά απειλητικά αποτελέσματα και τις πιθανές συνέπειές τους» (Vasey, Crnic & Carter, 1994). Αν και η ανησυχία αποτελεί φυσιολογικό μέρος της καθημερινότητας, η υπερβολική και συχνή ανησυχία μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την κοινωνική, προσωπική και ακαδημαϊκή λειτουργία. Επιπλέον, μπορεί να οδηγήσει σε αισθήματα απώλειας ελέγχου και να συνδεθεί με καταθλιπτική διάθεση, ιδιαίτερα σε εφηβικές ηλικίες (σύμφωνα με τους (Huberty & Thomas τείνει να εμφανίζεται περισσότερο στα κορίτσια).
Άγχος προσδοκίας και εξετάσεις
Οι εξετάσεις αποτελούν μία από τις πιο συνηθισμένες καταστάσεις που προκαλούν άγχος προσδοκίας. Οι μαθητές συχνά ανησυχούν όχι μόνο για την ίδια την διαδικασία των εξετάσεων, αλλά και για τις πιθανές συνέπειες της αποτυχίας, όπως η απογοήτευση των γονέων, η σύγκριση με συνομηλίκους ή η επίδραση στη μελλοντική τους πορεία. Σε εξετάσεις υψηλής σημασίας, όπου η επιτυχία συνδέεται με την αποφοίτηση ή την πρόσβαση σε ανώτερες βαθμίδες εκπαίδευσης, το άγχος εντείνεται ακόμη περισσότερο (Huberty & Thomas,2009).
Έρευνες δείχνουν ότι μαθητές με υψηλό άγχος εξετάσεων μπορεί να αποδώσουν χειρότερα, ακόμη και όταν γνωρίζουν καλά το εξεταζόμενο υλικό. Συχνά, ένας βασικός δείκτης άγχους εξετάσεων είναι η χαμηλή επίδοση σε εξετάσεις, η οποία δεν ανταποκρίνεται στη συνολική σχολική επίδοση του μαθητή.
Παρότι ένα μέτριο επίπεδο άγχους μπορεί να ενισχύσει την απόδοση και συχνά αποκαλείται ως παραγωγικό άγχος, η υπερβολική ένταση μπορεί να έχει αντίθετα αποτελέσματα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι μαθητές μπορεί να βιώσουν το φαινόμενο του «κενού μνήμης» (brain fog), όπου δυσκολεύονται να θυμηθούν πληροφορίες κατά τη διάρκεια της εξέτασης, ακόμη και αν είναι καλά προετοιμασμένοι (Powell, 2004). Όμως, η επίδραση που φέρει το παραγωγικό άγχος ή το άγχος σε μέτρια επίπεδα δεν σηματοδοτεί πάντα την καλύτερη απόδοση. Σε περιπτώσεις έντονου κλιμακούμενου άγχους, η απόδοση μπορεί να καταρρεύσει απότομα, σύμφωνα με το καταστροφικό μοντέλο άγχους και απόδοσης (Hardy & Parfitt, 1991).
Τέλος, το άγχος απόδοσης εμφανίζεται και σε άλλες καταστάσεις, όπως η δημόσια ομιλία, οι αθλητικές δραστηριότητες ή οι προφορικές παρουσιάσεις αλλά σε κάθε περίπτωση είναι εξουθενωτικό, σωματικά και ψυχικά για αυτόν που το βιώνει (Powell, 2004).
Ο ρόλος της αβεβαιότητας
Ένας σημαντικός παράγοντας που ενισχύει το άγχος της προσδοκίας είναι η αβεβαιότητα. Η αβεβαιότητα αφορά την αδυναμία πρόβλεψης του αποτελέσματος μιας κατάστασης ή των πιθανών συνεπειών της (Carleton, 2012). Στην περίπτωση των εξετάσεων, η αβεβαιότητα μπορεί να αφορά τη δυσκολία των θεμάτων, τον τρόπο αξιολόγησης ή τις συνέπειες της αποτυχίας.
Η έρευνα δείχνει ότι η αναμονή ενός πιθανού απειλητικού γεγονότος σε συνθήκες αβεβαιότητας αυξάνει την αγχώδη αντίδραση του ατόμου. Η υπερβολική προσδοκία αρνητικών αποτελεσμάτων μπορεί να ενισχύσει τη φυσιολογική αντίδραση άγχους και να οδηγήσει σε έντονη ψυχολογική δυσφορία (Bennett, Sinclair & Larson, 2018). Επιπλέον, η υπερβολική επεξεργασία της αβεβαιότητας μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη και διατήρηση υψηλών επιπέδων άγχους (Grupe & Nitschke, 2013).
Επιπτώσεις στους μαθητές
Το άγχος της προσδοκίας μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορους τρόπους, όπως:
- δυσκολία συγκέντρωσης
- αρνητικές σκέψεις και απαισιοδοξία
- σωματικά συμπτώματα (ταχυκαρδία, πονοκέφαλος, στομαχόπονος)
- αναβλητικότητα
- χαμηλή αυτοπεποίθηση
- αποφυγή εξετάσεων
Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, το άγχος μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την καθημερινή λειτουργικότητα και την ακαδημαϊκή πορεία των μαθητών.
Ο ρόλος της οικογένειας και του σχολείου
Η αντιμετώπιση του άγχους εξετάσεων απαιτεί τη συνεργασία μαθητών, γονέων και εκπαιδευτικών. Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν διατηρώντας ρεαλιστικές προσδοκίες, ενισχύοντας την προσπάθεια και αποφεύγοντας την υπερβολική κριτική. Παράλληλα, το σχολείο μπορεί να παρέχει υποστήριξη μέσω συμβουλευτικών υπηρεσιών και παρεμβάσεων για τη διαχείριση του άγχους.
Πηγές
- Vasey, Michael W., Crnic, Keith A., & Carter, William G. (1994). Worry in childhood. Journal of Clinical Child Psychology, 23(4), 530–540.
- Powell, Donald H. (2004). Treating individuals with debilitating performance anxiety: An introduction. Journal of Clinical Psychology, 60, 801–808. https://doi.org/10.1002/jclp.20038
- Huberty, Thomas J. “Test and performance anxiety.” Principal leadership 10.1 (2009): 12-16.
- Mandler, George & Sarason, Seymour B. (1952). A study of anxiety and learning. Journal of Abnormal and Social Psychology.
- Hardy, Lew & Parfitt, Gaynor (1991). A catastrophe model of anxiety and performance.
- Bennett, Kelly P., Sinclair, J. V., & Larson, Christine L. (2018). If or when? Uncertainty’s role in anxious anticipation. Psychophysiology, 55:e13066. https://doi.org/10.1111/psyp.13066
- Carleton, Nicholas R. (2012). The intolerance of uncertainty construct in the context of anxiety disorders.
- Grupe, Daniel W. & Nitschke, Jack B. (2013). Uncertainty and anticipation in anxiety: An integrated neurobiological and psychological perspective.
- American Psychiatric Association (1994). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (4th ed.). Washington, DC.
Κλείσε τώρα μια δωρεάν συνάντηση γνωριμίας ΕΔΩ με την Career In Progress και μάθε πώς μπορούμε να σε καθοδηγήσουμε στην επαγγελματική σου πορεία.
